Pytania powtórkowe do lekcji “Determinacja płci i cechy sprzężone z płcią”

Pytania

1. Co to jest determinacja płci?
2. Jakie są główne sposoby determinacji płci występujące w świecie zwierząt?
3. Co oznacza pojęcie heterogametyczności?
4. Na czym polega heterogametyczność męska?
5. U jakich zwierząt najczęściej występuje heterogametyczność męska?
6. Na czym polega heterogametyczność żeńska?
7. U jakich zwierząt najczęściej występuje heterogametyczność żeńska?
8. Na czym polega determinacja płci zależna od liczby kompletów chromosomów?
9. Jak przebiega determinacja płci u pszczoły miodnej?
10. Czym jest partenogeneza?
11. Dlaczego nie należy zawsze utożsamiać partenogenezy z powstawaniem osobników identycznych genetycznie z matką?
12. Na czym polega temperaturowa determinacja płci?
13. U jakich zwierząt temperatura może wpływać na płeć potomstwa?
14. Dlaczego na maturze trzeba uważać z prostym stwierdzeniem, że „wysoka temperatura daje samice, a niska samce”?
15. Jakiego typu zmiany płci występują u błazenków?
16. Jaki typ determinacji płci występuje u człowieka?
17. Jakie chromosomy płci mają kobieta i mężczyzna?
18. Jaka jest rola genu SRY w determinacji płci męskiej u człowieka?
19. Dlaczego obecność chromosomu Y ma tak duże znaczenie dla rozwoju płci męskiej?
20. Jaką rolę odgrywają jądra płodu w dalszym rozwoju płci męskiej?
21. Czym są regiony pseudoautosomalne chromosomów X i Y?
22. Dlaczego chromosomy X i Y mogą tworzyć parę podczas mejozy, mimo że nie są w pełni homologiczne?
23. W jaki sposób rozwija się płeć żeńska u człowieka?
24. Na czym polega inaktywacja jednego chromosomu X u kobiet?
25. Czym jest ciałko Barra?
26. Kto decyduje o płci dziecka u człowieka?
27. Jak zapisuje się allele genów sprzężonych z chromosomem X w krzyżówkach genetycznych?
28. Dlaczego cechy recesywne sprzężone z chromosomem X częściej ujawniają się u mężczyzn?
29. Co to jest dziedziczenie pozajądrowe?
30. Jakie składniki wchodzą w skład genomu komórki eukariotycznej?
31. Dlaczego dziedziczenie mitochondrialne u zwierząt ma zwykle charakter matczyny?
32. Na czym polega dziedziczenie plastydowe u roślin?
33. Dlaczego dziedziczenie pozajądrowe nie przebiega zgodnie z prawami Mendla?

Odpowiedzi

1. Determinacja płci to mechanizm ustalania płci organizmu. Może zależeć od chromosomów płci, liczby zestawów chromosomów albo czynników środowiskowych.
2. W świecie zwierząt wyróżnia się m.in. determinację chromosomalną, determinację zależną od liczby kompletów chromosomów oraz determinację zależną od czynników środowiskowych, np. temperatury.
3. Heterogametyczność oznacza, że dany osobnik wytwarza dwa rodzaje gamet różniących się chromosomem płci. Zwykle wynika to z obecności dwóch różnych chromosomów płci.
4. Heterogametyczność męska polega na tym, że samiec ma dwa różne chromosomy płci — X i Y, a samica ma dwa chromosomy X. Samiec wytwarza więc gamety z chromosomem X albo Y.
5. Heterogametyczność męska występuje głównie u ssaków, w tym u człowieka, a także u niektórych innych grup zwierząt.
6. Heterogametyczność żeńska polega na tym, że samica ma dwa różne chromosomy płci — Z i W, a samiec ma dwa chromosomy Z. To samica wytwarza wtedy dwa rodzaje gamet.
7. Heterogametyczność żeńska występuje typowo u ptaków, a także u części gadów, ryb, płazów i niektórych owadów.
8. Determinacja płci zależna od liczby kompletów chromosomów polega na tym, że płeć jest związana z haploidalnością albo diploidalnością osobnika.
9. U pszczoły miodnej samice są diploidalne i rozwijają się z zapłodnionych jaj, natomiast samce — trutnie — są haploidalne i rozwijają się z jaj niezapłodnionych.
10. Partenogeneza to rozwój organizmu z niezapłodnionej komórki jajowej.
11. Nie każda partenogeneza prowadzi do powstania organizmów haploidalnych ani genetycznie identycznych z matką. Dlatego na maturze najlepiej trzymać się ogólnej definicji, że jest to rozwój z niezapłodnionego jaja.
12. Temperaturowa determinacja płci polega na tym, że temperatura inkubacji jaj wpływa na rozwój osobników określonej płci.
13. Taki typ determinacji płci występuje m.in. u wielu gadów, np. u części żółwi, krokodyli i jaszczurek.
14. To stwierdzenie jest zbyt uproszczone, ponieważ zależność między temperaturą a płcią różni się w zależności od gatunku. Nie zawsze wyższa temperatura oznacza samice, a niższa samce.
15. U błazenków występuje obojnactwo następcze, a dokładniej protandria, czyli sytuacja, w której osobnik najpierw funkcjonuje jako samiec, a później może stać się samicą.
16. U człowieka występuje heterogametyczność męska.
17. Kobieta ma chromosomy płci XX, a mężczyzna XY.
18. Gen SRY, obecny na chromosomie Y, inicjuje rozwój jąder u zarodka i uruchamia rozwój płci męskiej.
19. Chromosom Y ma duże znaczenie, ponieważ zawiera gen SRY, który działa jak czynnik inicjujący rozwój męski. Bez niego rozwój przebiega zazwyczaj w kierunku żeńskim.
20. Rozwijające się jądra płodu zaczynają produkować hormony ważne dla dalszego rozwoju płci męskiej. Kluczowe znaczenie mają testosteron oraz AMH, czyli hormon antymüllerowski.
21. Regiony pseudoautosomalne to niewielkie homologiczne fragmenty chromosomów X i Y.
22. Chromosomy X i Y mogą tworzyć parę podczas mejozy właśnie dzięki obecności regionów pseudoautosomalnych, które umożliwiają ich parowanie, a czasem także crossing-over w tych obszarach.
23. Płeć żeńska rozwija się zwykle wtedy, gdy w genotypie brakuje chromosomu Y i genu SRY.
24. Inaktywacja chromosomu X polega na tym, że u kobiet jeden z dwóch chromosomów X zostaje we wczesnym rozwoju zarodkowym w dużym stopniu wyciszony. Dzięki temu dochodzi do wyrównania dawki genów między kobietami i mężczyznami.
25. Ciałko Barra to inaktywowany chromosom X, widoczny w jądrze komórkowym jako silnie skondensowana chromatyna.
26. O płci dziecka decyduje plemnik, ponieważ komórka jajowa zawsze wnosi chromosom X, a plemnik może wnieść X albo Y.
27. Allele genów sprzężonych z chromosomem X zapisuje się w indeksie górnym przy symbolu chromosomu X, np. XᴬXᵃ albo XᴬY.
28. U mężczyzn cechy recesywne sprzężone z chromosomem X ujawniają się częściej, ponieważ mają oni tylko jeden chromosom X, czyli są hemizygotami dla genów na tym chromosomie. Jeden allel recesywny wystarcza więc do ujawnienia cechy.
29. Dziedziczenie pozajądrowe to dziedziczenie cech uwarunkowanych przez geny znajdujące się poza jądrem komórkowym, czyli w DNA organelli.
30. W skład genomu komórki eukariotycznej wchodzą genom jądrowy, genom mitochondrialny oraz — u organizmów roślinnych — genom plastydowy.
31. Dziedziczenie mitochondrialne u zwierząt ma zwykle charakter matczyny, ponieważ potomstwo otrzymuje cytoplazmę prawie wyłącznie od komórki jajowej, a mitochondria ojcowskie zazwyczaj nie są przekazywane potomstwu albo ulegają degradacji.
32. Dziedziczenie plastydowe u roślin polega na przekazywaniu DNA plastydów potomstwu. Najczęściej odbywa się ono w linii matczynej, ponieważ komórka jajowa wnosi do zygoty cytoplazmę z plastydami.
33. Dziedziczenie pozajądrowe nie przebiega zgodnie z prawami Mendla, ponieważ ma zwykle charakter jednorodzicielski, najczęściej matczyny, i nie wynika z klasycznego rozdziału alleli genów jądrowych podczas mejozy.