Pytania powtórkowe do lekcji “Rośliny okrytonasienne”

Odpowiedzi

1. Rośliny okrytonasienne zaliczamy do roślin nasiennych, ponieważ wytwarzają nasiona, czyli struktury zawierające zarodek, tkankę spichrzową i łupinę nasienną, które umożliwiają przetrwanie niekorzystnych warunków.
2. U nagonasiennych nasiona są z reguły nieosłonięte (leżą „nago” na owocolistkach), natomiast u okrytonasiennych nasiona znajdują się wewnątrz owocu, czyli są okryte owocnią.
3. Okrytozalążkowe to rośliny, których zalążki są zamknięte w zalążni, a więc okryte jej ścianą; u nagozalążkowych zalążki są odsłonięte na powierzchni owocolistków.
4. Rośliny okrytonasienne występują w niemal wszystkich strefach klimatycznych – zarówno w środowisku lądowym, jak i jako rośliny wtórnie wodne – i są dominującą grupą roślin, bo mają wysoką zdolność przystosowawczą i ogromną różnorodność form.
5. Dominuje sporofit, czyli diploidalne pokolenie wytwarzające zarodniki; jest on dobrze przystosowany do życia na lądzie dzięki tkankom przewodzącym, tkankom wzmacniającym i złożonym organom wegetatywnym i generatywnym.
6. Sporofit roślin okrytonasiennych zbudowany jest z korzeni, łodygi i liści (organy wegetatywne) oraz kwiatów, z których powstają owoce z nasionami (organy generatywne).
7. Drewno okrytonasiennych zawiera naczynia, czyli elementy o większej średnicy niż cewki nagonasiennych, co umożliwia wydajniejszy transport wody i soli mineralnych.
8. Łyko okrytonasiennych tworzą rurki sitowe o większej średnicy i z rozbudowanymi polami sitowymi, co zapewnia wydajniejszy transport asymilatów niż w przypadku komórek sitowych u paprotników i nagonasiennych.
9. Dzięki obecności naczyń w drewnie i rurek sitowych w łyku przepływ wody, soli mineralnych i asymilatów jest u okrytonasiennych szybszy i bardziej efektywny niż u nagonasiennych.
10. Wyróżnia się rośliny zielne (pędy nadziemne zwykle obumierają po sezonie) oraz rośliny drzewiaste (łodygi zdrewniałe, z wyraźnym przyrostem wtórnym, żyją wiele lat).
11. Rośliny zielne mają niezdrewniałe, delikatne pędy nadziemne, które obumierają wraz z końcem sezonu wegetacyjnego, zwykle nie wykazują silnego przyrostu wtórnego.
12. Rośliny jednoroczne to rośliny zielne, które w jednym sezonie kiełkują, kwitną, wytwarzają nasiona i obumierają; przykładem są liczne zboża, len zwyczajny czy słonecznik zwyczajny.
13. Rośliny dwuletnie to rośliny zielne, których pęd nadziemny obumiera po sezonie, a roślina przeżywa dzięki korzeniowi spichrzowemu, magazynującemu substancje zapasowe, co pozwala im zakwitnąć w drugim sezonie (np. marchew, pietruszka, burak).
14. Byliny to wieloletnie rośliny zielne, których pędy nadziemne zwykle zamarzają zimą, ale roślina przeżywa dzięki pędom podziemnym (np. kłącza, bulwy, cebule) – np. krokus wiosenny, konwalia majowa.
15. Rośliny drzewiaste mają zgrubiałe, zdrewniałe łodygi z intensywnym przyrostem wtórnym, dzięki czemu pędy nadziemne mogą przetrwać wiele zim, w przeciwieństwie do delikatnych pędów roślin zielnych.
16. Drzewo to wieloletnia roślina drzewiasta z pniem (lub kłodziną) i koroną z gałęzi; przykładem jest dąb szypułkowy.
17. Pień to zdrewniała łodyga o przyroście wtórnym, a kłodzina to główna łodyga bez przyrostu wtórnego, typowa dla palm.
18. Krzew nie ma wyraźnego pnia – główna łodyga szybko dzieli się tuż nad ziemią na liczne równorzędne pędy; rośliny te są zwykle niższe niż drzewa (np. lilak pospolity).
19. Krzewinki to bardzo niskie rośliny drzewiaste, których pędy nie przekraczają ok. 50 cm (np. wrzos zwyczajny).
20. Do roślin wieloletnich zaliczamy: byliny, krzewinki, krzewy i drzewa.
21. Typowy kwiat obupłciowy składa się z okwiatu (działki kielicha i płatki korony lub działki okwiatu), pręcików oraz jednego lub kilku słupków, osadzonych na dnie kwiatowym.
22. U dwuliściennych okwiat jest zwykle zróżnicowany na kielich i koronę, natomiast u jednoliściennych okwiat jest najczęściej niezróżnicowany i zbudowany z jednakowych działek okwiatu.
23. Roślina jednopienna ma kwiaty męskie i żeńskie na jednym osobniku (albo kwiaty obupłciowe); przykładem jest leszczyna pospolita.
24. Roślina dwupienna ma kwiaty męskie i żeńskie na różnych osobnikach (osobniki męskie i żeńskie); przykład: wierzba biała, pokrzywa zwyczajna.
25. Kwiat obupłciowy zawiera jednocześnie pręciki i słupek/słupki, natomiast kwiat jednopłciowy zawiera tylko pręciki (kwiat męski) albo tylko słupek/słupki (kwiat żeński).
26. Słupek składa się z zalążni (dolna, rozszerzona część), szyjki i znamienia; zalążki znajdują się w zalążni.
27. Znamię słupka służy do przyjmowania ziaren pyłku – jego powierzchnia jest zwykle lepka lub chropowata, co ułatwia osadzanie pyłku.
28. Pręcik składa się z nitki i główki pręcika, w której znajdują się pylniki; w pylnikach powstają mikrospory.
29. Mikrosporangia to zarodnie męskie – u okrytonasiennych są to woreczki pyłkowe w obrębie pylników.
30. Mikrospory powstają z diploidalnych komórek macierzystych mikrospor w wyniku mejozy; z mikrospor rozwijają się ziarna pyłku, czyli gametofity męskie.
31. Dojrzały gametofit męski (ziarno pyłku) okrytonasiennych jest silnie zredukowany i składa się z komórki wegetatywnej oraz komórki generatywnej, która dzieli się na dwie komórki plemnikowe.
32. Łagiewka pyłkowa, wytwarzana przez komórkę wegetatywną, rośnie przez szyjkę słupka do zalążka i transportuje dwie komórki plemnikowe do gametofitu żeńskiego.
33. Gametofit żeński rozwija się w zalążku znajdującym się w zalążni; jego dojrzałą postacią jest woreczek zalążkowy.
34. W zalążku wyróżnia się ośrodek, osłonki (zwykle dwie) oraz okienko (mikropyle), przez które wtargnie łagiewka pyłkowa.
35. Woreczek zalążkowy powstaje z jednej makrospory; jej jądro ulega trzem podziałom mitotycznym, co w sumie daje osiem jąder, z których formują się komórki gametofitu żeńskiego.
36. Aparat jajowy tworzą komórka jajowa (w środku) oraz dwie synergidy (po bokach); znajduje się on przy okienku zalążka.
37. Antypody to trzy komórki położone na biegunie przeciwnym do aparatu jajowego w woreczku zalążkowym; pełnią funkcje pomocnicze i zwykle szybko degenerują.
38. Wtórne jądro woreczka zalążkowego powstaje z połączenia dwóch jąder biegunowych; znajduje się w komórce centralnej gametofitu żeńskiego i jest diploidalne.
39. Podwójne zapłodnienie polega na tym, że jedna komórka plemnikowa zapładnia komórkę jajową (→ zygota), a druga łączy się z wtórnym jądrem woreczka zalążkowego (→ bielmo wtórne).
40. Z połączenia komórki jajowej z komórką plemnikową powstaje diploidalna zygota, a z połączenia komórki centralnej (wtórnego jądra) z komórką plemnikową powstaje triploidalne bielmo wtórne.
41. Z zygoty rozwija się diploidalny zarodek, z triploidalnej komórki centralnej – triploidalne bielmo wtórne, a z osłonek zalążka powstaje diploidalna łupina nasienna.
42. Owocnia rozwija się ze ściany zalążni, która jest diploidalna, więc komórki owocni są również diploidalne.
43. Owocnia chroni nasiona wewnątrz owocu oraz uczestniczy w ich rozsiewaniu, np. poprzez mięsisty miąższ, aparat lotny, haczyki czy zdolność unoszenia się na wodzie.
44. Dojrzałe nasiono składa się z zarodka, otaczającej go tkanki spichrzowej (bielmo, obielmo lub liścienie) oraz z łupiny nasiennej, która pełni funkcję ochronną.
45. W nasionach bielmowych tkanką spichrzową jest triploidalne bielmo; w nasionach obielmowych – głównie diploidalne obielmo (ośrodek zalążka); w nasionach bezbielmowych bielmo zostaje zużyte, a funkcję spichrzową pełnią liścienie zarodka.
46. Nasiona bielmowe – np. u zbóż (pszenica, kukurydza); nasiona obielmowe – np. u buraka; nasiona bezbielmowe – np. u grochu i fasoli.
47. W nasionach mogą być gromadzone głównie węglowodany (skrobia), tłuszcze lub białka – wyróżniamy nasiona skrobiowe (np. zboża), oleiste (np. słonecznik, rzepak) i białkowe (np. groch, fasola).
48. Pestkowiec ma mięsistą owocnię i jedną twardą pestkę (zdrewniała część owocni + nasiono) – np. brzoskwinia, śliwa; jagoda ma miękką owocnię z licznymi drobnymi nasionami – np. arbuz, pomidor.
49. Owoce suche pękające po dojrzeniu otwierają się i uwalniają nasiona (np. strąk u grochu, torebka u maku, łuszczyna u rzepaku, mieszek u tojadu), natomiast owoce suche niepękające się nie otwierają – nasiona pozostają wewnątrz do czasu rozdarcia owocu (np. ziarniak u kukurydzy, niełupka u słonecznika, rozłupnia, orzech u leszczyny).
50. Owoc pojedynczy powstaje z jednej zalążni jednego słupka, owoc zbiorowy – z wielu zalążni jednego wielosłupkowego kwiatu (np. truskawka – owoc wieloorzeszkowy), a owocostan – z całego kwiatostanu (np. ananas).
51. W owocu właściwym cała owocnia powstaje ze ściany zalążni (np. brzoskwinia), natomiast w owocu rzekomym (szupinkowym) do tworzenia owocni włącza się także inne części kwiatu, np. dno kwiatowe – jak u jabłka.
52. Diaspory to wszelkie struktury służące do rozsiewania roślin (nasiona, owoce, fragmenty pędów); wyróżniamy samosiewność (autochoria) oraz obcosiewność (allochoria), w tym wiatrosiewność, zwierzęcosiewność i wodosiewność.
53. Samosiewność (autochoria) polega na tym, że roślina sama „wyrzuca” lub rozmieszcza diaspory, np. dzięki pękającym owocom pod wysokim ciśnieniem – jak u tryskawca, który wystrzeliwuje nasiona na kilka metrów.
54. Wiatrosiewność (anemochoria) to rozsiewanie diaspor przez wiatr; owoce i nasiona są lekkie, drobne, często mają aparat lotny – np. puch u mniszka lekarskiego czy skrzydełka u klonu jaworu.
55. Zwierzęcosiewność (zoochoria) polega na rozsiewaniu diaspor przez zwierzęta – poprzez zjadanie owoców i wydalanie nasion lub przyczepianie się owoców z haczykami do sierści/piór (np. łopian); owoce są zwykle jaskrawo zabarwione, smaczne i aromatyczne.
56. Wodosiewność (hydrochoria) to rozsiewanie diaspor z udziałem wody; owoce mają szczelną, nieprzemakalną owocnię i komory powietrzne, dzięki czemu unoszą się na wodzie (np. orzech kokosowy palmy kokosowej).
57. Zapylenie to przeniesienie ziaren pyłku na znamię słupka, natomiast zapłodnienie to połączenie gamet (komórek plemnikowych z komórką jajową i komórką centralną) wewnątrz zalążka.
58. Kwiaty zwierzęcopylne są zwykle barwne, pachnące, często okazałe, wytwarzają nektar i mają lepki, ciężki pyłek; kwiaty wiatropylne są zwykle niepozorne, zredukowane, bez barwnego okwiatu, mają duże pylniki, lekkie, sypkie ziarna pyłku i duże znamiona słupka.
59. Rośliny zwierzęcopylne produkują mniej pyłku, bo przenoszenie pyłku przez zapylacze jest znacznie bardziej celne, więc do skutecznego zapylenia potrzeba mniejszej liczby ziaren niż przy losowym rozpraszaniu przez wiatr.
60. Samozapylenie to zapylenie w obrębie tego samego osobnika (pyłek trafia na znamię słupka tego samego kwiatu lub innego kwiatu tej samej rośliny); jest mniej korzystne, bo ogranicza rekombinację genetyczną i prowadzi do mniejszej zmienności potomstwa niż zapylenie krzyżowe.
61. Różnosłupkowość (heterostylia) polega na wytwarzaniu kwiatów z długimi słupkami i nisko położonymi pręcikami oraz kwiatów z krótkimi słupkami i wysoko położonymi pręcikami; utrudnia to samozapylenie, a ułatwia zapylenie krzyżowe.
62. Przedprątność – gdy pręciki dojrzewają wcześniej niż słupki; przedsłupność – gdy słupki dojrzewają wcześniej niż pręciki; oba mechanizmy zmniejszają ryzyko samozapylenia.
63. Samosterylność to zdolność rośliny do rozpoznawania własnego pyłku i blokowania jego kiełkowania lub wzrostu łagiewki pyłkowej, co uniemożliwia powstanie nasion po samozapyleniu i wymusza zapylenie krzyżowe.
64. Zarodek jednoliściennych ma jeden liścień zarodkowy, natomiast zarodek dwuliściennych – dwa liścienie.
65. U jednoliściennych typowy jest korzeń wiązkowy z licznymi drobnymi korzeniami, natomiast u dwuliściennych – system palowy z jednym głównym korzeniem i bocznymi odgałęzieniami.
66. Liście dwuliściennych są zwykle ogonkowe, o siateczkowatej nerwacji (pierzastej lub dłoniastej), z miękiszem palisadowym i gąbczastym; liście jednoliściennych są najczęściej bezogonkowe, o nerwacji równoległej, z niezróżnicowanym miękiszem asymilacyjnym.
67. W łodygach dwuliściennych występują wiązki przewodzące naprzeciwległe otwarte z kambium między drewnem a łykiem, ułożone w pierścień; u jednoliściennych są to wiązki naprzeciwległe zamknięte (bez kambium), rozproszone w całej łodydze.
68. Kwiaty dwuliściennych mają zwykle okwiat zróżnicowany na kielich i koronę i są często cztero- lub pięciodzielne (liczba elementów okółków podzielna przez 4 lub 5), a kwiaty jednoliściennych mają zwykle niezróżnicowany okwiat i są trójdzielne (liczba elementów podzielna przez 3).
69. Wśród dwuliściennych wyróżniono rodziny: kapustowate (np. rzepak – źródło oleju), bobowate (np. groch, fasola – białko i nawożenie biologiczne), różowate (np. jabłoń, śliwa – owoce jadalne), astrowate (np. mniszek, dalia – rośliny ozdobne). Wśród jednoliściennych: wiechlinowate (trawy, zboża – podstawowe produkty spożywcze), storczykowate (storczyki – rośliny ozdobne), liliowate (np. tulipan, lilia – ozdobne kwiaty cięte).
70. Rośliny okrytonasienne są podstawą wyżywienia ludzi i wielu zwierząt, dostarczają owoców, warzyw, zbóż, cukru, kakao, przypraw i używek, są źródłem leków, drewna, włókien tekstylnych, barwników, tworzą lasy i siedliska dla innych organizmów oraz w procesie fotosyntezy produkują tlen i pochłaniają CO₂, stabilizując ekosystemy lądowe.